Czy Twoje dziecko ma problem z mową, czytaniem, pisaniem albo nie rozumie poleceń? Pewnie czytałeś przy tej okazji o słuchu fonemowym, fonematycznym i fonetycznym. Wszystkie te słowa brzmią podobnie, ale nie oznaczają tego samego. Dowiedz się, na czym polega różnica i, przede wszystkim, jak rozwiązać problemy Twojego dziecka.
Słuch fonemowy a fonematyczny
Te dwa słowa to synonimy, które oznaczają to samo – zdolność rozróżniania fonemów. Co to jest fonem? To najmniejsza cząstka słowa, która zmienia jego znaczenie.
Na przykład:
- “list” i “liść” mają dwa różne znaczenia, chociaż brzmią podobnie,
- “magnes” i “magnez” – różnią się tylko jedną literą, a oznaczają coś zupełnie innego.
Słuch fonemowy - co to jest? Słuch fonematyczny - co to jest?
Słuch fonemowy (fonematyczny) oznacza więc umiejętność:
- łączenia głosek w cały wyraz,
- usłyszenia głosek w całym zdaniu,
- ustalenia, w jakiej kolejności występują,
- odróżnienia jednej podobnej głoski od drugiej.
Słuch fonemowy (fonematyczny) to coś więcej niż zdolność słyszenia dźwięków jako takich. To bardziej możliwość usłyszenia konkretnych wyrazów w całym morzu dźwięków.
Słuch fonetyczny - co to jest?
Słuch fonetyczny dotyczy poszczególnych elementów wymowy. W przeciwieństwie do słuchu fonemowego nie chodzi tutaj o to, co to słowo znaczy, tylko o szczegóły:
- tempo mowy,
- akcent,
- intonację,
- wymawianie “s” i międzyzębowe “s” prawidłowo.
A co, jeśli Twoje dziecko ma trudności w pisaniu i czytaniu?
Zwykle oznacza to problemy ze słuchem fonemowym (fonematycznym), a nie fonetycznym. W terminologii istnieje tutaj pewne zamieszanie. Terminy słuch fonemowy, fonematyczny, mowny i fonologiczny są stosowane zamiennie. Przypisuje się im też różne znaczenie, w zależności od autora.
Dla Ciebie jako rodzica najważniejsze powinno być to, że problemy dziecka z:
- pisaniem,
- czytaniem,
- odróżnianiem głosek,
- rozróżnianiem słów
oznacza problem ze słuchem fonematycznym.
To, że Twoje dziecko odwraca głowę, gdy słyszy dźwięk, nie oznacza, że dobrze słyszy. Tak, słyszy jakiś dźwięk, ale nie jest w stanie określić, co on oznacza. Może mieć problemy w szkole, które warto zdiagnozować i leczyć, nim dziecko zniechęci się do nauki i placówek edukacyjnych.
Słuch fonemowy a słuch fizyczny
Słuch fizyczny odpowiada za to, że Twoje dziecko w ogóle słyszy dźwięk. Bada się go w trakcie audiometrii. Pozwala ono ustalić, czy dziecko słyszy i jak dobrze.
Słuch fonemowy to coś więcej. Mózg musi zinterpretować dźwięk jako coś konkretnego, odróżnić konkretne, podobnie brzmiące fonemy np. “p” i “b” w słowach “piec” i “biec”.
Pamiętaj: Twoje dziecko może mieć prawidłowy audiogram, ale nie reagować czy źle wykonywać Twoje polecenia. Nie oznacza to jednak lenistwa czy złośliwości z jego strony, tylko problemy ze słuchem fonemowym.
Twoje dziecko najprawdopodobniej nie rozumie, czego od niego oczekujesz. Słyszy, że do niego mówisz, ale nie wie, co oznaczają te dźwięki. Tak samo może być w szkole, gdzie dziecko w morzu dźwięków nie rozumie poleceń nauczyciela czy treści zadania w podręczniku.
Słuch fonemowy - objawy problemów
Zwróć uwagę, czy Twoje dziecko:
- ma problem z czytaniem i pisaniem ze słuchu (szczególnie w przypadku dłuższych wyrazów, zniekształca wyrazy, opuszcza je lub przestawia dodaje głoski lub sylaby) – z tego powodu dziecko może otrzymać diagnozę dysgrafii lub dysleksji,
- ma trudności z tworzeniem złożonych wypowiedzi, brakuje mu słów,
- nie umie odróżniać głosek, które podobnie brzmią,
- nie rozumie nawet krótkich poleceń np. “przynieś mi telefon”, “chodź tutaj”, “zostaw to”,
- ma problem z zapamiętywaniem wyrazów powiązanych, jak np. miesiące czy dni tygodnia,
- zaczyna mówić później niż inne dzieci,
- ma problem z literowaniem wyrazów,
- obcina końcówki słów,
- ma problem z nauczeniem się tabliczki mnożenia.
Problemy ze słuchem fonemowym - przyczyny
Z czego one wynikają? Problemy ze słuchem fonemowym mogą wynikać z wady słuchu, dlatego to ważne, by go sprawdzić, gdy tylko zauważysz problemy u dziecka. Do najczęstszych powodów należą:
- geny – dziecko dziedziczy problemy po przodkach,
- niepełnosprawność intelektualna,
- uszkodzenie mózgu np. w wyniku urazu,
- wpływ otoczenia,
- problemy z uszami – nieprawidłowa budowa lub schorzenie, które uniemożliwia poprawne słyszenie.
Słuch fonemowy - badanie
Samo stwierdzenie, że dziecko ma problemy ze słuchem fonemowym nie wystarczy. Jak w przypadku każdego problemu, potrzebna jest diagnoza, aby dobrać konkretne leczenie. W tym przypadku należy ustalić jak duży jest problem i konkretnie z jakimi fonemami dziecko ma problem. To pozwoli dobrać najlepszą terapię logopedyczną.
Słuch fonematyczny badanie - jak wygląda?
Najpierw przeprowadza się test słuchu fizycznego. Określa się w nim, jak dobrze dziecko słyszy dźwięki jako takie.
Następnie przechodzi się do zdolności rozpoznawania i rozumienia fonemów.
Jeżeli wyniki będą nieprawidłowe, warto przeprowadzić badania przetwarzania słuchowego. Jeśli ujawnią się w nim problemy, można zastosować specjalne leczenie.
Jak ćwiczyć słuch fonematyczny?
Przede wszystkim warto robić to stopniowo – zaczynając od najprostszych ćwiczeń, a potem przechodząc do trudniejszych.
- Zacznij od uwrażliwiania dziecka na dźwięk jako taki, niezwiązany ze słowami np. odgłos klaśnięcia. Zawiąż mu opaskę na oczach i poproś, aby stało nieruchome, gdy nie ma dźwięku, a samo klasnęło, gdy Ty klaśniesz. Albo odtwórz z telefonu muzykę bez słów np. poważną, schowaj telefon i poproś dziecko, by go odnalazło.
- Dalsze ćwiczenia to określanie cech dźwięku np. czy był głośny, czy cichy, czy był długi, czy krótki. W tym celu również możesz wspomóc się telefonem czy radiem.
- Potem przejdź do rzeczy trudniejszych, czyli słuchu fonemowego: odróżnianie samogłosek, spółgłosek i fonemów przeciwnych np. “p” i “b”. W tym celu połóż przed dzieckiem przedmiot na “p” np. piórnik i na “b” np. bidon. Następnie mów słowa zaczynające lub kończące się na “p” lub “b”. Niech dziecko wskaże na piórnik, gdy usłyszy “p”, a na bidon, gdy “b”.
- Ćwicz również z dzieckiem wykonywanie poleceń oraz pamięć ze słuchu. Ucz go piosenek i wierszyków dostosowanych do wieku. Wydaj mu polecenie, sprawdź, ile z niego zrozumiał, a następnie pokaż, co miałeś na myśli.
Czy ćwiczenia w domu wystarczą?
Domowe ćwiczenia słuchu fonemowego mogą stanowić wsparcie terapii logopedycznej, ale jej nie zastąpią. Terapia jest skierowana na konkretne problemy danego dziecka. Dlatego tak ważne jest, by przeprowadzić testy i na ich podstawie zaplanować działania terapeutyczne.
Kiedy warto zacząć diagnozować problemy ze słuchem fonemowym dziecka?
Dziecko może zacząć przejawiać problemy wcześniej, niż przy nauce czytania. Pierwsze problemy jako rodzic możesz zauważyć już w przedszkolu. Objawia się to zwykle trudnościami z:
- rozróżnianiem wyrazów o podobnym brzmieniu,
- rymowaniem,
- dzieleniem słów na sylaby.
To ważne, by nie traktować tego jak etapu, który sam minie, tylko od razu zacząć diagnostykę i terapię. Najpierw warto zacząć od badania słuchu, by wykluczyć najbardziej oczywiste problemy. Potem można przejść do testów fonemowych, a na ich podstawie ustalić plan ćwiczeń.
Główne objawy ze słuchem fonemowym w tym wieku to:
- dziecko nie rozumie poleceń wydawanych przez rodzica lub nauczyciela, chociaż reaguje na dźwięk,
- ma problem z mową, czytaniem lub pisaniem.
Najczęściej zadawane pytania o słuch fonemowy (FAQ)
Moje dziecko ma problem ze słuchem fonemowym. Czy to znaczy, że ma dysleksję?
Niekoniecznie. Problemy ze słuchem fonemowym nie oznaczają od razu dysleksji. Dlatego warto podjąć wczesne leczenie, aby zapobiec dalszym problemom dziecka.
Czy można jakoś pomóc na problemy dziecka ze słuchem fonemowym?
Tak, za pomocą terapii logopedycznej. Na podstawie badań słuchu fonemowego logopeda ustali indywidualny plan. Weźmie on pod uwagę konkretne problemy dziecka ze słuchem fonematycznym. Warto zabrać się za to od razu, bo wtedy terapia przynosi lepsze efekty.
Podsumowanie
Wiesz już, co to jest słuch fonemowy, fonematyczny i fonetyczny. Poznałeś również objawy problemów ze słuchem fonemowym oraz pomocne ćwiczenia na rozwój tych zdolności u Twojego dziecka. Diagnostykę zawsze warto zacząć od badania słuchu, które możesz wykonać u nas w jednym z wielu gabinetów w całej Polsce.
